plantmar przesuwamy granice wyobraźni

2007-07-08

Rozmnażanie poprzez sadzonki korzeniowe

08.07.2007    Rozmnażanie poprzez sadzonki korzeniowe



Jest to dość niedoceniana technika rozmnażania roślin, która zasługuje jednak na większą uwagę jako bardzo użyteczna w pewnych warunkach metoda. Poświęcono jej stosunkowo niewiele badań, zwłaszcza odnośnie roślin ozdobnych. Nie cieszy się takim uznaniem jak szczepienie, które wymaga zarówno większych umiejętności jak i większego zaplecza technicznego. Wobec rosnących kosztów produkcji warto jednak zastanowić się nad przydatnością tej techniki rozmnażania w pewnych przypadkach.
Zasadą rozmnażania roślin poprzez sadzonki korzeniowe jest podział korzeni na kilka części, z których każda może rozwinąć pączki przybyszowe i korzenie, dając tym samym początek nowej roślinie. Technika ta choć znana już w XVII wieku stosowana jest obecnie przez szkółkarzy głównie dla rozmnażania niektórych bylin i roślin skalnych. Znalazła też uznanie w przypadku takich roślin jak Rhus typhina Laciniata, Ailanthus altissima czy Aesculus parviflora. Wiele roślin, które można w ten sposób rozmnażać należy do rodziny Bignoniaceae, Fabaceae i Rosaceae.

Użyteczność w szkółkarstwie:
· Nie wymaga wysoko wykwalifikowanej siły roboczej
· Nie wymaga dużego przygotowania technicznego
· Może być wykonywana zimą, kiedy niemożliwe są prace na zewnątrz
· Może zastąpić inne techniki rozmnażania, np. w przypadku niedoboru nasion takich roślin jak Rhus glabra, Clerodendrum trichotomum, Maclura pomifera, Maackia amurensis.
· W stosunkowo szybki sposób zapewnia sklonowanie roślin
· Jest użyteczną techniką w przypadku niektórych roślin, gdy inne metody są nieskuteczne
· Szczególnie przydaje się, gdy chcemy otrzymać jednopłciowe potomstwo roślin dwupiennych. Np. żeńskie okazy bożodrzewu Ailanthus altissima w odróżnieniu od męskich wytwarzają kwiaty pozbawione nieprzyjemnego zapachu – czerwono-brązowe skrzydlaki.
· Odmładza nieprzycinane rośliny mateczne
· Umożliwia wysadzanie sadzonek wprost do pojemników. Rośliny są gotowe do przesadzenia/sprzedaży po 12-20 tygodniach

Ograniczenia:
· W przypadku kilku gatunków (np. Paulownia) efektywność tej metody w kolejnych latach może być dość zmienna bez widocznej przyczyny
· Praca jest dość kłopotliwa (brudząca) jeśli korzenie nie zostały wcześniej wymyte
· Brakuje fachowych publikacji na temat przydatności tej metody dla poszczególnych gatunków
· Oderwane korzenie, zarówno roślin matecznych jak i uzyskanego potomstwa wysadzonego do gruntu mogą powodować zachwaszczenie
· Sadzonki korzeniowe niektórych odmian np. Aralia chinensis Variegata nie zachowują swych cech odmianowych. U tych roślin zewnętrzne i wewnętrzne tkanki korzenia mają różne pochodzenie genetyczne.

Rośliny mateczne:
Tak jak w przypadku innych metod rozmnażania wegetatywnego ważne jest aby materiał wyjściowy znajdował się w stadium młodocianym i był wolny od chorób. Celem jest pozyskanie zdrowych sadzonek o średnicy ok. 6 mm, choć zależy ona od gatunku rośliny.
Cięcie roślin matecznych zwiększa ich wigor. Najodpowiedniejsze są jednoroczne, najwyżej dwuletnie korzenie.

· Rośliny mateczne rosnące w gruncie
Standardowo rośliny wyrywane są co roku, odcinane są korzenie przydatne do rozmnażania, po czym rośliny wysadza się z powrotem do gruntu. Gleba powinna być tak przygotowana aby zapewnić optymalny wzrost korzeni i łatwe wyrywanie. Ilość odcinanych corocznie korzeni zależy od gatunku i jego zdolności do regeneracji po ponownym wysadzeniu, stąd np. czasem zaleca się pobieranie sadzonek co dwa lata i nawadnianie. Matecznik powinien być wymieniany co 3-4 lata. Możemy mieć do czynienia z dwoma problemami. Po pierwsze nieograniczony wzrost korzeni w gruncie może utrudniać ich identyfikację, zwłaszcza gdy podobne gatunki rosną w pobliżu siebie, np. w przypadku sumaków (Rhus). Pomocne może być stosowanie fizycznych barier. Po drugie może wystąpić zachwaszczenie ponieważ odcinki korzeni pozostałe w gruncie kontynuują wzrost. Problem ten obserwowano w przypadku ozdobnych form z rodzaju Rubus, gdzie po trzech latach cały matecznik zarośnięty był młodymi roślinami. Czasami zjawisko to można wykorzystać. Oryginalne rośliny mateczne wysadza się do gruntu w rzędach i zostawia na dwa lata. W następnym stadium spoczynku kultywatorem podcina się korzenie a następnie lekko wałuje. Do następnej jesieni/zimy odcinki korzeni dadzą nam nowe rośliny, które możemy wykorzystać do dalszej uprawy bądź na sprzedaż. Technikę tą stosuje się w przypadku bożodrzewu (Ailanthus altissima) i sumaka (Rhus typhina).

· Wykorzystanie materiału handlowego z gołym korzeniem
Przy dostatecznym rozwoju systemu korzeniowego możemy pobrać z takich roślin sadzonki korzeniowe, mając jednak na uwadze, aby nie pogorszyć w ten sposób ich jakości.

· Rośliny mateczne rosnące w pojemnikach
Technika ta niesie z sobą wiele korzyści. Eliminujemy w ten sposób ryzyko błędnej identyfikacji korzeni, ponieważ ich wzrost jest ograniczony do przestrzeni pojemnika. Ułatwiamy sobie pracę, ponieważ rośliny rosną w przygotowanym podłożu. Unikamy też ryzyka zachwaszczenia matecznika oraz możemy lepiej dopilnować roślin matecznych ponownie przesadzonych do pojemników. Pojemniki powinny być na tyle duże, aby zapewnić wystarczający wzrost korzeni. W zbyt małych doniczkach korzenie ulegają skręcaniu, co ogranicza znacznie ilość możliwych do pozyskania sadzonek.

· Rośliny dorosłe
Usunięcie kilku korzeni z takich roślin jest możliwe jeśli chodzi nam o małą ilość sadzonek do założenia matecznika. Regeneracja może przebiegać wolniej ale uzyskujemy w ten sposób materiał wyjściowy – szczególnie jeśli roślina jest rzadko spotykana w uprawie. Zabieg ten stosowano już z milinem (Campsis), odmianami pigwowców (Chaenomeles) i kilkoma gatunkami wawrzynka (Daphne). Przede wszystkim należy upewnić się, że roślina mateczna nie jest szczepiona, gdyż w efekcie uzyskamy jedynie podkładki.

Przygotowanie sadzonek

· Pora roku
Optymalny czas na pozyskanie sadzonek to grudzień do lutego. W przypadku pewnych gatunków czas ten może ulec wydłużeniu do wczesnej wiosny, szczególnie jeśli zamierzamy umieścić sadzonki w szklarni. Z drugiej strony, jeśli zamierzamy posadzić sadzonki wprost do gruntu po przygotowaniu, lepszą porą jest październik i listopad (np. Ailanthus altissima) z powodu lepszych warunków glebowych. Na obszarach zimnych bądź o dużej ilości opadów trzeba brać pod uwagę wystąpienie znacznych strat na skutek gnicia sadzonek.

· Selekcja materiału
Najlepszym materiałem są jednoroczne korzenie o dużym wigorze i zdolności do regeneracji. Powinny być mięsiste i w zależności od gatunku, średnicy ołówka. Najlepsze sadzonki pobiera się z najwyższych partii korzeni, możliwie blisko szyjki korzeniowej – są wtedy nie tylko wystarczająco grube ale i wykazują największą potencjalną zdolność do wykształcania pąków i korzeni przybyszowych. Słabe, uszkodzone bądź chore korzenie powinny być eliminowane.

· Przygotowanie sadzonek
Korzenie najpierw powinny być wypłukane, przycięte i powierzchniowo osuszone. Tniemy je na odcinki za pomocą ostrego noża. Ich długość zależy od tego, gdzie je następnie umieszczamy:

- ogrzewana szklarnia (12 C) 2,5 cm czas regeneracji: 4 tygodnie
- zimny inspekt 5,0 cm czas regeneracji: 8 tygodni
- do gruntu 10,0 cm czas regeneracji: 16 tygodni

Ważne jest zachowanie właściwej polaryzacji sadzonek jeśli sadzimy je pionowo. Aby ułatwić sobie pracę górny koniec sadzonki (bliższy szyjce korzeniowej) tniemy poprzecznie a dolny ukośnie.

· Stosowanie fungicydów
Przygotowane sadzonki wkładamy do worka foliowego razem z małą ilością fungicydu – ok. 5 g (1 łyżeczka) na 100-150 szt. sadzonek i wstrząsamy nim kilkakrotnie aby pokryć ich powierzchnię, szczególnie w miejscach cięcia. Możemy zastosować Benlate lub Kaptan.

· Pielęgnacja sadzonek
Dalsze postępowanie uzależnione jest od położenia geograficznego szkółki oraz od gatunku rośliny. Sprowadza się do wyboru miejsca sadzonkowania i zapewnienia dobrych warunków wzrostu i rozwoju.. Właściwe środowisko – napowietrzenie, temperatura, wilgotność – to istotny czynnik. Brak tlenu i niska temperatura, szczególnie w połączeniu z nadmierną wilgotnością prowadzą do nadmiernych strat. Powszechnie sadzonki umieszcza się wprost w gruncie, w zimnych inspektach bądź w ogrzewanych szklarniach.

Otwarty grunt

Podstawowymi wymogami są osłonięte stanowisko i gleba łatwa do uprawy i pozbawiona chwastów. Można rozważyć wcześniejsze odkażenie gleby bromkiem metylu bądź Basamidem, co zarówno redukuje występowanie chorób i szkodników doglebowych jak i ogranicza pojawianie się chwastów jednorocznych w następnym sezonie. Konieczne jest nawadnianie rosnących roślin, szczególnie późną wiosną i wczesnym latem. Glebę można wymieszać z torfem lub z przerobionym kompostem. Odczyn gleby powinien wynosić ok. 5,5 (nieco powyżej dla lilaka Syringa vulgaris). Wymagania nawozowe nie są wysokie. Podstawowe nawożenie nawozem 6-8-6 w dawce 34 g/1 m kw powinno być wystarczające.
Gatunki, które można sadzonkować w otwartym gruncie to bożodrzew (Ailanthus altissima), sumak octowiec (Rhus typhina), pigwowce (Chaenomeles), i lilaki (Syringa). Ilość gatunków zwiększa się w cieplejszych, południowych szerokościach geograficznych.
Powszechnie stosowane są dwie metody: kalusowanie w pojemnikach i sadzenie bezpośrednie.

a. kalusowanie w pojemnikach

Przygotowane sadzonki wiąże się w pęczki po 15-25 szt i umieszcza pionowo, z zachowaniem właściwej biegunowości, w pojemnikach, na tyle głębokich aby zakryć je całkowicie podłożem. Jako substrat możemy użyć mieszaninę torfu i piasku (po 50 %) lub torfu z perlitem (po 50 %). Podłoże powinno być wilgotne ale nie mokre. Stosowano też z powodzeniem czysty piasek ale zwiększało to ciężar pojemników i skutkowało zwiększonym ryzykiem wysychania. Pojemniki umieszcza się następnie w miejscu wolnym od mrozu i czeka się na kalusowanie miejsc cięcia. Czas kalusowania możemy skrócić do 5-6 tygodni przechowując sadzonki w stałej temperaturze ok. 5 C.
Skalusowane sadzonki wysadzamy w rzędach do gruntu wczesną wiosną gdy wzrośnie temperatura gleby i poprawią się warunki glebowe. Umieszczamy je pionowo tak, aby górny koniec znajdował się nieco poniżej poziomu gleby, w odstępie 5-10 cm, zależnie od typu rozwoju. Niegdyś zalecało się czasami aby pozostawiać ok. 1,3 cm sadzonki ponad gruntem, ale powoduje to niepotrzebne narażenie sadzonek na wysychanie i w efekcie może przynieść straty. Czasami trzeba ponownie zagłębić korzenie w podłożu, jeśli zostaną one wysadzone przez przymrozki. Przy suchej pogodzie powinno się stosować nawadnianie. Poletko powinno być utrzymywane wolne od chwastów przez cały okres wegetacji. Rośliny wysadza się jesienią do pojemników lub w inne miejsce.

b. sadzenie bezpośrednie

Metoda używana na wschodzie USA opisana została przez Williama Flemera ze szkółek Princetown z New Jersey. Sadzonki powinny mieć długość 5,0-7,5 cm, średnica może być różna. Dla przykładu sadzonki topoli (Populus), sumaka (Rhus), bożodrzewu (Ailanthus) i Sassafras powinny mieć średnicę 1,3-2,5 cm a Clerodendrum, Comptonia i Rosa nitida ok. 2,5 cm. Sadzonki przetrzymywane są w pojemnikach z lekko wilgotnym piaskiem przez okres 3 tygodni aby zainicjować kalusowanie po czym wysiewane są do gruntu na głębokość 5 cm i przykrywane. W tej metodzie sadzonki nie są umieszczane pionowo.
James S. Wells opisał w latach 60-tych technikę stosowaną w Holandii dla rozmnażania pigwowców (Chaenomeles). Korzenie cięte są wczesną wiosną na odcinki długości 2-2,5 cm bez oznaczania ich biegunowości. Wysiewane są siewnikami i przykrywane mieszaniną torfu i piasku (po 50 %). Podstawowym czynnikiem w powodzeniu tej metody jest uniknięcie wysuszenia korzeni.

Zimne inspekty

Tania metoda pozwalająca na większą ochronę sadzonek niż w przypadku otwartego gruntu. Każdego roku w Anglii, w Hadlow College of Agriculture & Horticulture w Kent otrzymuje się w ten sposób setki roślin. Technika zalecana dla takich gatunków jak Clerodendrum trichotomum, Rhus glabra, Rhus copallina, Rhus typhina Laciniata, Rubus thibetanus., Aesculus parviflora, Aralia chinensis, Chaenomeles, Populus tremula. Tradycyjnie umieszcza się sadzonki na małych poletkach ale wadą tej techniki jest możliwość uszkodzenia korzeni przy przesadzaniu roślin i pozostawienia w glebie odcinków korzeni, powodujących jej zachwaszczenie. Rozwiązaniem może być umieszczanie sadzonek w pojemnikach wynoszonych następnie do inspektów. Stanowisko powinno być osłonięte i dobrze zdrenowane. Jeśli to konieczne jakość podłoża można wzbogacić domieszką torfu i piasku bądź perlitu, tak aby zapewnić optymalne napowietrzenie i rozwój korzeni. Odczyn powinien mieścić się w zakresie pH 5,5-6,5. Nawozić nawozem o składzie 6-8-6 w ilości 34 g/m kw.
Kluczowymi czynnikami są aeracja i wilgotność gleby, stąd wskazane jest wcześniejsze przygotowanie inspektów. Po przygotowaniu podłoża inspekt powinno się nakryć. Po posadzeniu sadzonek trzeba korygować wilgotność. Można rozważyć odkażenie gleby.
Przed sadzeniem podłoże należy spulchnić i lekko ugnieść a inspekt oznaczyć etykietą. Sadzonki umieszcza się w rzędach (odstęp i rozstawa = 5 cm), górnym cięciem na powierzchni gleby po czym przykrywa warstwą (ok. 1,3 cm) czystego, grubego piasku lub perlitu. Zapewnia to właściwą aerację i chroni przed ślimakami. Dobre wyniki uzyskuje się też przykrywając sadzonki samym podłożem. Na koniec zamocowuje się pokrywę inspektu.
W przypadku bardzo niskich temperatur inspekt powinno się dodatkowo ocieplić. Wraz ze wzrostem temperatury trzeba zwiększać wentylację. Pokrywę można usunąć w kwietniu. Po pojawieniu się pędów trzeba zwracać uwagę na cieniowanie aby uniknąć przypalenia przez słońce. Ważne jest nawadnianie i ręczne odchwaszczanie, szczególnie w pierwszych etapach rozwoju. Ukorzenione sadzonki przetrzymujemy w inspekcie do jesieni.
Te same zasady obowiązują przy ukorzenianiu sadzonek w pojemnikach w inspekcie. Zalecanym substratem jest mieszanina torfu i grubego piasku (po 50 %). Sadzonki umieszcza się pionowo i przykrywa cienką warstwą grubego piasku bądź perlitu. Sadzonki wyjmuje się z pojemników i doniczkuje gdy już dobrze się ukorzenią. Jeśli pojemniki są wystarczająco duże możemy w nich przetrzymać młode rośliny przez pierwszy okres wegetacji zasilając je nawozami płynnymi. Sadzonek nie można przesadzać zbyt wcześnie gdyż prowadzi to do strat.

Szklarnie

Szklarnia zapewnia większą elastyczność w doborze czasu sadzonkowania jak również umożliwia rozmnażanie tą metodą większej ilości gatunków. Technologia ta przynosi efekty w przypadku takich roślin jak milin (Campsis), mydleniec (Koelreuteria paniculata), Paulownia, Zanthoxylum simulans, Albizia julibrissin.
Podstawowe procedury są takie same jak opisane wyżej, z tym, że można używać mniejszych sadzonek o długości od 2,5 cm. Sadzonki umieszcza się zazwyczaj w pojemnikach. Temperatura powinna wynosić 2-7 C, ale trzeba uważać na jej nadmierny wzrost w ciągu słonecznych dni. Przegrzanie powoduje nadmierny wzrost pędów i zwalnia rozwój korzeni, co w efekcie prowadzi do wypadów. Również należy zwracać uwagę na cieniowanie i nawadnianie. Alternatywnie można sadzonkować wprost do pojemników, ale tempo wzrostu w porównaniu z inspektem będzie na tyle duże, że rośliny będą wymagały przesadzenia w większe pojemniki jeszcze w tym samym roku.
Doświadczenia szkółki Kalmia Farm w stanie Maryland pokazują przydatność tej metody dla rozmnażania pigwowców (Chaenomeles) i lilaków (Syringa). Używano tam sadzonek o długości 10 cm wsadzanych do pojemników na głębokość 7,5 cm. Wystającą część korzeni przysypywano perlitem. Temperatura utrzymywana była na poziomie 0,5-2 C od grudnia do marca a następnie zwiększana do 7-10 C w kwietniu i maju. Rośliny podlewano początkowo raz na miesiąc, później 2-3 razy. W kwietniu, kiedy młode rośliny osiągnęły wysokość 15-20 cm zasilano je nawozem płynnym. W lipcu przy długości pędów 30-60 cm rośliny były gotowe do wysadzenia do gruntu.

Poniżej podaję listę roślin, które mogą być rozmnażane przez sadzonki korzeniowe. Zawiera ona te dobrze znane jak i rzadko spotykane w handlu. W przypadku wymienionych poniżej gatunków potwierdzono zarówno skuteczność tej metody rozmnażania jak i jej przydatność w profesjonalnej praktyce szkółkarskiej.

· Rośliny rozmnażane przez sadzonki korzeniowe w otwartym gruncie:

Ailanthus altissima, Chaenomeles spp., Rhus copallina, Rhus glabra, Rhus typhina, Robinia kelseyi, Robinia pseudoacacia, Rosa nitida, Syringa vulgaris

· Rośliny rozmnażane przez sadzonki korzeniowe w inspektach:

Aesculus parviflora, Amelanchier alnifolia, Aralia chinensis, Catalpa bignonioides, Catalpa bungei, Catalpa ovata, Chaenomeles speciosa cvs., Clerodendrum bungei, Clerodendrum trichotomum, Paulownia tomentosa, Populus tremula, Populus tremuloides, Rhus copallina, Rhus glabra, Rhus typhina, Rosa nitida, Rubus biflorus, Rubus thibetanus, Sambucus canadensis, Sassafras albidum, Syringa vulgaris

· Rośliny rozmnażane przez sadzonki korzeniowe w szklarniach:

Aesculus parviflora, Albizia julibrissin, Amelanchier lamarckii, Aralia chinensis, Bignonia capreolata, Broussonetia kazinoki, Campsis radicans, Catalpa bungei, Cedrela sinensis, Cladrastis sinensis, Clerodendrum trichotomum, Comptonia asplenifolia, Daphne genkwa, Daphne mezereum, Decaisnea fargesii, Dendromecon rigida, Embothrium coccineum, Gymnocladus dioica, Indigofera incarnata, Kalopanax pictus, Koelreuteria paniculata, Lagerstroemia indica, Maclura pomifera, Meliosma cuneifolia, Orixa japonica, Paulownia tomentosa, Phellodendron amurense, Picrasma quassioides, Romneya coulteri, Xanthoceras sorbifolium, Zanthoxylum piperitum.

Tłumaczenie: Mariusz Lewandowski

Opracowano na podstawie:

Bruce Macdonald „Practical woody plant propagation for nursery growers”
Timber Press, 2002