plantmar przesuwamy granice wyobraźni

2007-11-18

Czym oczarowują nas oczary?

18.11.2007    Czym oczarowują nas oczary?



Oczary to niezwykle oryginalne i ciekawe krzewy o liściach sezonowych, kwitnące od zimy do przedwiośnia. Należą do rodziny oczarowatych (Hamamelidaceae), do której zalicza się również ambrowce (Liquidambar), fotergille (Fothergilla), leszczynowce (Corylopsis) i parocję (Parrotia). Łacińska nazwa rodzaju utworzona przez Linneusza pochodzi od dwóch greckich słów: ‘hama’ (jednocześnie, razem) i ‘melon’ (owoc, jabłko). Linneusza zainspirował fakt, że na kwitnących roślinach znajdują się również owoce z poprzedniego roku. Angielska nazwa oczara – ‘witch hazel’ zwraca uwagę na podobieństwo liści do leszczyny (hazel), dobrze znanej pierwszym kolonistom.
Do rodzaju Hamamelis zalicza się 4 gatunki: oczar wirginijski (H. virginiana), wiosenny (H. vernalis), japoński (H. japonica) i miękkowłosy (H. mollis). Spory dotyczą dwóch pozostałych taksonów – H. macrophylla i H. mexicana często traktowanych jako formy oczara wirginijskiego.
Rośliny te zamieszkują dwa rejony świata: Amerykę Północną (O. wirginijski i wiosenny) oraz wschodnią Azję (O. japoński i miękkowłosy). Wszystkie gatunki łatwo krzyżują się ze sobą wydając płodne mieszańce. Są to wysokie krzewy (do 4-5 m wys.) o liściach skrętoległych, nierównobocznych i piłkowanych oraz szarej, gładkiej korze. Obupłciowe, czteropłatkowe kwiaty zebrane po 3 (2-5) pojawiają się na długo przed rozwojem liści od stycznia do marca. Wyjątkowo wąskie (ok. 1 mm), tasiemkowate płatki korony długości 10-20 mm są koloru bladożółtego, rzadko pomarańczowego czy czerwonego. Często bywają skręcone, zwinięte lub przewężone. Kolor kwiatów, szczególnie u odmian czerwonych nie jest stabilny. Zdarza się np. że stres wywołany suszą późnym latem sprawia że odmiany te zakwitają dużo wcześniej niż normalnie, tzn. jesienią i wtedy kwiaty mogą być nawet czysto żółte. Także i młode rośliny zakwitają wcześniej. Kielich w zarysie prawie kwadratowy składa się z 4 działek i swym ciemnym zabarwieniem doskonale kontrastuje z barwą płatków. Kwiaty wytrzymują mrozy do – 12 C. Przy mroźnej pogodzie płatki zwijają się do środka i rozwijają ponownie przy plusowej temperaturze. Manewr ten może być kilkakrotnie powtarzany. Wiele odmian cechuje się wyraźnym, przyjemnym, słodkim zapachem. Okres kwitnienia jest niezwykle długi i może trwać od grudnia po koniec marca. Owocem są silnie zdrewniałe torebki dojrzewające jesienią. Przy suchej, zimowej pogodzie pękają z wyraźnym trzaskiem rozrzucając nasiona na odległość do 7-9 m.
Dodatkową ozdobą oczarów jest efektowne, żółte lub czerwone, jesienne wybarwienie liści.
Rośliny te rosną raczej wolno, ich roczne przyrosty to ok. 15-20 cm. W trzech pierwszych latach po posadzeniu wzrost może być nawet całkowicie zahamowany a kwitnienie znacznie ograniczone. W Europie Zachodniej oczary dość dobrze znoszą mrozy do – 20 C.

I. Opis gatunków.

1. Oczar wirginijski (H. virginiana)
pierwszy gatunek odkryty i wprowadzony do uprawy w zachodniej Europie dzięki staraniom Johna Bannistera badającego w XVII w. florę i faunę brytyjskiej kolonii Virginia. Porasta suche, leśne zbocza, wilgotne lasy, urwiska i wysokie pagórki do poziomu 1500 m npm. Jego naturalny zasięg występowania rozciąga się wzdłuż zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej od kanadyjskich prowincji Ontario, Quebec, New Brunswick, Nova Scotia, poprzez Stany Zjednoczone aż do stanów Floryda i Texas. Na terenie Meksyku spotyka się go w dwóch stanach: Nuevo Leon i Tamaulipas. Gatunek wykorzystywany już przez Indian jako roślina lecznicza na skaleczenia, łagodząca skutki przeziębienia, choroby nerek i oczu. Do dzisiaj używany surowiec farmakologiczny i kosmetyczny.
Zwykle szeroki krzew o wys. do 6 m, czasem małe drzewo. Liście odwrotnie jajowate, długości do 15 cm, grubo karbowane, jesienią przebarwiają się na przepiękny żółty kolor. Kwiaty jasnożółte o płatkach dł. do 1 cm, o wyraźnym zapachu, pojawiają się na krótko przed lub też dopiero po opadnięciu liści od X do XI. Owoce dojrzewają dopiero jesienią następnego roku. Kilka odmian ogrodowych: Champlin’s Red, Greek Thumb, Harvest Moon, Little Suzie, Mohonk Red, Pendula, Tennessee Beauty.

2. Oczar wiosenny (H. vernalis)
opisany po raz pierwszy w roku 1911 przez Charlesa Sprague Sargenta występuje w stanach Missouri, Oklahoma, Arkansas i Louisiana porastając brzegi i koryta strumieni. Wytwarza podziemne odrosty. Kwiaty jasnożółte od zimy do wiosny. Nasiona dojrzewają wczesnym latem. Zwykle krzew, rzadko wyższy niż 2 m. Gatunek o znacznej zmienności – zdarzają się również kwiaty czerwone a nawet purpurowe. Kilka odmian ogrodowych, bardziej znane to Sandra, Lombards Weeping, Orange Glow, Quasimodo.

3. Oczar japoński (H. japonica)
sprowadzony do Europy przez Philippa Franza von Siebolda w 1830. Występuje jedynie w górzystych rejonach Japonii do wys. 1700 m npm. Podobny do oczaru wirginijskiego, lecz o nieco większych kwiatach. Liście jesienią przebarwiają się na żółto, pomarańczowo i czerwono. Kwiaty o żółtych płatkach i purpurowym kielichu ukazują się od stycznia do marca. Kilka odmian ogrodowych, z których najbardziej znana to Zuccariniana.i Sulphurea.

4. Oczar miękkowłosy (H. mollis)
krzew wysokości do 5 m o miękko owłosionych młodych pędach i jajowato-okrągławych liściach dł. do 16 cm, na wierzchniej stronie z metalicznym połyskiem, od spodu pokrytych gęstym kutnerem. Wprowadzony do uprawy przez Charlesa Mariesa, brytyjskiego badacza, w roku 1879. W stanie naturalnym rośnie w chińskich prowincjach Hubei i Jiangsu na wysokości 1300-2500 m npm. Kwiaty intensywnie żółte, lekko pachnące, kielich czerwonobrązowy. Kwitnie w lutym i marcu. Liście jesienią złocistożółte. Bardziej znane odmiany to Boskoop, Princeton Gold, Wisley Supreme.

Oczar pośredni (H. x intermedia)
mieszaniec oczaru japońskiego i miekkowłosego opisany przez Alfreda Rehdera w 1945. Otrzymany po raz pierwszy w Arboretum Arnold w USA, w Arboretum Kalmthout w Belgii oraz w Ogrodzie Botanicznym Charlottenlund w Danii. Krzew o wys. do 4 m. Jesienne wybarwienie liści żółte do czerwonego. Wyhodowano bardzo wiele odmian. Bardzo dużo zawdzięczamy Robertowi i Jelenie De Belder z Belgii. Inne znaczące ośrodki hodowli to szkółka Hakoneya (Japonia), szkółki Hilliera (Anglia), rejon Westerstede (Niemcy), ogród Wisley (Anglia). Do tej grupy należy większość obecnie spotykanych w handlu odmian: Pallida, Arnold Promise, Jelena, Diana, Westerstede, Primavera, Feuerzauber, Barmstedt Gold, Orange Beauty ...

II. Oczarowe rarytasy

Odmiany płaczące
Hamamelis japonica Pendula – jedyna naprawdę płacząca odmiana oczaru o nieznanym pochodzeniu zaprezentowana po raz pierwszy w Holandii w roku 1990. Bez podpory dorasta do 1 m wys. i 3 m szerokości, Kwiaty siarkowo-żółte, płatki dł. do 12 mm, kielich czerwony. Zapach słaby.

Odmiany karłowe
Hamamelis vernalis Quasimodo – odmiana wyhodowana przez P. Zwjnenburga z Boskoop (Holandia) w roku 1980. Zwarty krzew dorastający do 1 m wysokości i szerokości. Kwiaty o krótkich płatkach (dł. do 4 mm) koloru pomarańczowego. Słaby zapach.

Odmiany o ozdobnych liściach
Hamamelis x intermedia Double Gold – mutacja odmiany Westerstede znaleziona przez J.M. Gemerena w Holandii.Krzew wys. do 2,5 m, liście z nieregularną, kremową obwódką. Kwiaty siarkowo-żółte (płatki dł. 14 mm) o słabym zapachu.

W swojej ofercie posiadam wszystkie opisane powyżej odmiany jednakże w limitowanych ilościach

Odmiana o niebieskich kwiatach ?
Hamamelis vernalis Blue Moon – odmiana wyodrębniona z siewek przez Jorga Kohorta z Prietitz (Niemcy) ok. 1993 r. Kwiaty fioletowo-niebieskie pojawiają się wczesną wiosną. Płatki długości do 18 mm. Zbyt mała ilość roślin i wiarogodnych obserwacji dla potwierdzenia cech.

III. Rozmnażanie.

1. Z nasion
Rozmnażanie oczarów z nasion stosuje się obecnie w trzech przypadkach: dla pozyskania podkładek, dla uzyskania roślin z nasion zebranych z ich naturalnych stanowisk (bank genów) oraz w pracach hodowlanych w powstawaniu nowych odmian.
Aby przyśpieszyć kiełkowanie nasiona muszą zostać poddane stratyfikacji przez 8 tygodni w ciepłym i wilgotnym środowisku w temp. 20 C po czym w wilgoci (np. w torfie) przez 20 tygodni w temp 4 C.
Norma wysiewu w produkcji podkładek = 250 roślin na metr kwadratowy.

2. Sadzonkowanie
Półzdrewniałe sadzonki nie ukorzeniają się łatwo. Większy jeszcze kłopot sprawia ich przezimowanie. Uzyskane tą drogą rośliny później osiągają wartość handlową niż szczepione. Sadzonki powinny mieć 3-4 węzły. Usuwa się dolne liście i lekko nacina u podstawy. Najlepszy termin sadzonkowania to wiosna. Pomocne jest stosowanie hormonów (2500 ppm IBA w płynie lub 0,8 % w proszku). Przykładowe podłoże: 40 % torfu, 30 % przekompostowanej kory i 30 % perlitu. Zaleca się zamgławianie bądź nakrywanie folią. Optymalna temperatura to 20 C. Ukorzenianie trwa 8-10 tygodni. Sadzonki nie powinny być przesadzane przed wiosną.

3. Szczepienie
Najczęściej stosowanymi podkładkami są dwuletnie sadzonki oczaru wirginijskiego o średnicy łodygi 4-6 mm. Zimą lub wczesną wiosną przesadza się je do doniczek P 9 i przetrzymuje w chłodnym inspekcie dla ukorzenienia. Podłoże powinno być dobrze zdrenowane. Używa się też podkładek H. vernalis, choć ten wykształca niepożądane odrosty. Można też szczepić na dwusłupku groniastyn (Distylium racemosum), który skarla wzrost szczepu. Szczepienie pod osłoną można wykonywać w dwóch terminach: w okresie zimowego spoczynku i latem. Przy zimowym szczepieniu podkładki powinny być przesuszone na co najmniej 3 tygodnie przed szczepieniem, co stymuluje rozwój korzeni. Powszechnie stosowaną techniką przy zimowym szczepieniu jest stosowanie. Podkładkę ścina się na wys. 6-8 cm ponad podłoże. Zraz powinien mieć 3-4 pączki. Szczepy przetrzymuje się w temp. 18-20 C przy umiarkowanym podlewaniu.
W produkcji towarowej częściej stosuje się szczepienie późnym latem (najlepiej w sierpniu). Najczęstszą techniką jest szczepienie na przystawkę boczną. Kalusowanie trwa ok. 4 tygodni.
Inną wydajną metodą szczepienia jest okulizacja. Uzyskiwane tą drogą rośliny są zwykle bardziej rozkrzewione. W tym przypadku im cieplejszy klimat tym lepsze rezultaty, stąd technikę tą stosuje się częściej w Nowej Zelandii, Ameryce Północnej, kontynentalnej Europie. Okulizuje się dwuletnie podkładki rosnące w gruncie, w rozstawie 1 m. Najlepszym terminem są pierwsze trzy tygodnie sierpnia. Używa się jedynie dwa dolne oczka. Zimą przycina się podkładki do wysokości okulizacji.

IV. Wymagania uprawowe oczarów

1. Stanowisko
Dobrym miejscem są stanowiska przy ścieżkach, patiach, domach gdzie łatwiej będzie zwracać uwagę na kwiaty. Odmiany żółte dobrze wyglądają na tle zimozielonych iglaków (w odległości 3-4 m), zaś pomarańczowe i czerwone lepiej się prezentują gdy niskie zimowe słońce prześwieca przez gałęzie. Choć oczary mogą rosnąć także pod koronami małych drzew to jednak kwitną w takim miejscu mniej obficie niż te posadzone na otwartej przestrzeni. Jedną z najważniejszych spraw przy wyborze stanowiska jest unikanie zastoisk mrozowych. Oczary są dość mrozoodporne, cierpią jednakże z powodu spóźnionych wiosennych przymrozków, szczególnie gdy ruszą soki i nabrzmieją pąki. Częstym uszkodzeniem jest wtedy pękanie kory.

2. Gleba
Zasadniczym aspektem przy doborze gleby jest jej dobre zdrenowanie, stąd nieodpowiednie są gleby zbyt zbite, gliniaste, słabo napowietrzone. Jakość podłoża możemy polepszyć stosując nawożenie organiczne kompostem bądź przerobionym obornikiem. Pomocne jest też coroczne spulchnianie na początku zimy. Oczary rosną dobrze na glebach o odczynie od 4,5 do 6,5. Na płytkich glebach wapiennych mogą cierpieć z powodu chlorozy.

3. Pielęgnacja
Ważnym jest zapewnienie właściwego podlewania w czasie letnich miesięcy. Pierwszym objawem uszkodzeń z powodu suszy jest nekroza brzegów liści. Najbardziej wrażliwym jest oczar miękkowłosy. Podlewanie jest szczególnie ważne w pierwszym roku po posadzeniu, gdyż sprzyja rozwojowi systemu korzeniowego. Dużo rzadziej możemy spotkać się z problemem braku wody zimą, co prowadzi do zrzucania pąków kwiatowych.
Młode rośliny jako szczególnie wrażliwe na wiosenne przymrozki zaleca się okrywać wczesną wiosną w mroźne dni
Cięcie sprowadza się do wycinania odrostów korzeniowych oraz usuwania martwych pędów. Przycinanie przyrostów zaraz po kwitnieniu od drugiego roku po posadzeniu pozwala też ograniczyć nieco wielkość krzewów i uzyskać bardziej rozgałęzione rośliny.

Opracowano na podstawie:
Chris Lane „Witch Hazels. RHS Plant Collector Guide”. Timber Press 2005

Lewandowski Mariusz