plantmar przesuwamy granice wyobraźni

2016-02-11

Świdośliwa jako roślina owocowa

Świdośliwa (Amelanchier ) jako roślina owocowa

Systematyka rodzaju Amelanchier, należącego do rodziny różowatych (Rosaceae) jest sprawą trudną i skomplikowaną. Po części za sprawą powszechnego w tej rodzinie zjawiska - apomiksji, czyli typu rozmnażania, w którym dochodzi do wytworzenia nasion bez zapylenia. Często więc podawana jest bardzo różna ilość gatunków, a te same odmiany przypisywane są do różnych taksonów.

Charakterystyka i występowanie

W obrębie rodziny świdośliwy są najbliżej spokrewnione z aronią (Aronia) i jarząbami (Sorbus), najmniej wspólnego mają natomiast z gruszą (Pyrus). Przedstawiciele tego rodzaju zamieszkują głównie północną półkulę, większość z ok. 25 gatunków pochodzi z Ameryki Północnej. Dwa gatunki pochodzą z Europy i Azji Mniejszej a jeden z Azji. Czasami spotyka się je w lasach i zaroślach, sztucznie wprowadzone tam przez człowieka bądź zdziczałe. Są to krzewy bądź małe, wielopniowe drzewka o wysokości do 10 m. Z reguły wytwarzają krótkie pędy podziemne.

Liście zaokrąglone, wydłużono jajowate lub owalne, długości 3-8(-10) cm. Po spodniej stronie mniej lub bardziej owłosione, w zależności od gatunku filcowane lub brązowo purpurowe. Jesienne wybarwienie liści żółtopomarańczowe do czerwonego.

Kwiaty średnicy 1-3 cm, białe, rzucające się w oczy, zebrane po 5-8 w grona na końcach pędów pojawiają się tuż przed rozwojem liści w kwietniu/maju i są dość ozdobne. Zapylane są przez owady. Są też samopylne - obecność drugiej rośliny nie jest konieczna. U większości gatunków owoce są jadalne, u kilku o wysokich walorach smakowych.

Zastosowanie

Świdośliwy od dawna stosowane są jako rośliny dekoracyjne, ozdobne przez większą część roku. Nadają się zarówno jako rośliny soliterowe do parków i ogrodów jak też i do małych, przydomowych ogródków. Wykorzystywane są w architekturze krajobrazu do nasadzeń grupowych jak również jako rośliny żywopłotowe.

Preferują stanowiska nasłonecznione, tolerują też półcień, choć kwitną i owocują wtedy mniej. Nadają się do uprawy w większości regionów klimatycznych, także i tych chłodniejszych. Są też cenione ze względów ekologicznych.

Owoce

Owoce są wielkości grochu, początkowo czerwone, po dojrzeniu granatowoczarne do ciemnopurpurowych, jabłkowate, przypominające jagody, pokryte sinawym nalotem woskowym. Dojrzewają w czerwcu/lipcu, stąd ich angielska nazwa 'Juneberry' ('czerwcowe jagody').

Zawierają średnio 18 % cukru, taniny i leukoantocyjany, są bogate w składniki mineralne takie jak żelazo, potas, wapń i magnez a także witaminy z grupy A, B i C. Ponieważ są bardzo chętnie zjadane przez ptaki należy je zbierać niezwłocznie po dojrzeniu.

Wykorzystanie

Owoce świdośliwy od dawna były zbierane i zjadane przez plemiona północnoamerykańskich Indian. Są słodkie w smaku, soczyste i smaczne. Mogą być spożywane na surowo lub wykorzystywane do sporządzania kompotów, zup, soków, musów, powideł i win. Ponadto ususzone można stosować podobnie jak rodzynki czy bardziej podobne koryntki. Stąd sporadycznie w centrach ogrodniczych bywają oferowane jako 'rodzynkowy krzew'. Można je też zamrażać.

Fot. 1 świdośliwa - dojrzewające owoce

Wymagania siedliskowe i pielęgnacja

Świdośliwy nie mają dużych wymagań - dobrze rosną na zwykłych glebach ogrodowych lekko kwaśnych do lekko alkalicznych, o umiarkowanej wilgotności. Tolerują nawet suche gleby, ale unikają podłoży gliniastych - stale wilgotnych i ciężkich. Dla osiągnięcia wyższych plonów stanowisko powinno być nasłonecznione. Są to rośliny bardzo wytrzymałe na mróz i zalecane do stref o chłodnym klimacie. W fazie pełnej hibernacji są w stanie przetrzymać ekstremalnie niskie temperatury. Po kresie kwitnienia (kwiecień - maj) spóźnione majowe przymrozki nie czynią już większych szkód ale wystąpienie ujemnych temperatur w fazie otwartych kwiatów może znacząco zmniejszyć plon. Przycinanie jest zbyteczne, jedynie przy starszych roślinach można przeprowadzić cięcie odmładzające, nie jednak zbyt wcześnie, aby zagęścić koronę.

Choroby i szkodniki

Na ogół rzadko są atakowane przez szkodniki i choroby. Młode sadzonki trzeba chronić przed zgryzaniem przez dzikie zwierzęta (sarny, zające) np. grodząc siatką drucianą. Jako przedstawiciele rodziny Rosaceae są gospodarzami zarazy ogniowej. Dojrzałe owoce są często spożywane przez ptaki.

Rozmnażanie i uprawa

Świdośliwy łatwo się rozmnaża przez nasiona. Zbiera się je tuż przed dojrzeniem i przechowuje w zamkniętych pojemnikach w temperaturze 5 stopni C. Wymagane są 3 miesiące zimnej stratyfikacji lub wysiew jesienny. Łatwo też je rozmnożyć przez sadzonki zielne. Możliwy jest też podział roślin matecznych oraz rozmnażanie przez odkłady. Odmiany rozmnażane muszą być wegetatywnie, np. przez sadzonkowanie lub szczepienie. Oczkuje się latem na głogu, jarzębinie czy jarząbach.

Plantacje wielkotowarowe

W produkcji towarowej spotyka się około 30 odmian, w większości pochodzących z występującego naturalnie w USA i Kanadzie gatunku - świdośliwy olcholistnej (Amelanchier alnifolia). Głównie uprawia się je w krajach, z których pochodzą. Nie są to jednak odmiany sensu stricte, tzn. uzyskane w wyniku zamierzonych zabiegów hodowlanych a jedynie selekty, wyróżniające się pozytywnymi cechami, wyselekcjonowane z naturalnych stanowisk, i uprawiane w niedalekiej od nich odległości.

Normalnie świdośliwy zaczynają już owocować w wieku 2-3 lat jednak znaczące z komercyjnego punktu widzenia plony uzyskuje się dopiero po 7-8 latach. Z pojedynczych krzaków niektórych odmian zbierano maksimum 15 kg owoców między 12 a 15 rokiem uprawy. Są to rośliny stosunkowo długowieczne, ich produktywność określa się na 30-50 lat.

Amelanchier ovalis - Świdośliwa jajowata

Syn.: A. vulgaris, A. rotundifolia

W stanie naturalnym rośnie w Europie po Afrykę Północną i Azję Mniejszą. Występuje od nizin do wysokości 2000 m nmp w Alpach, często porastając suche, wapienne stanowiska. Luźne, szerokie i wzniesione krzewy dorastające do wysokości 2-3 m i równie szerokie o charakterystycznie biało filcowanych młodych liściach i kwitnące później (początek maja) niż ich amerykańscy krewniacy. Na glebach wapiennych jesienne wybarwienie liści pomarańczowo czerwone do jasnożółtych (przy większej zawartości wapnia). Ze względu na stosunkowo niski wzrost szczególnie przydatna do mniejszych ogrodów jak też do uprawy w pojemnikach.

Białe kwiaty zebrane po 3-8 w początkowo silnie owłosionych, wzniesionych gronach ukazują się w zależności od wysokości w końcu kwietnia/maju (do lipca). Granatowoczarne owoce średnicy 0,8-1,2 cm, z woskowym nalotem są soczyste i słodkie ale bez wyrazistego smaku.

Nie ma wśród tego gatunku żadnych specjalnie owocowych odmian, ale w handlu oferowane są dwie o bardzo obfitym kwitnieniu - Helvetica i Edelweiss.

Amelanchier lamarckii - Świdośliwa Lamarcka

Bodajże najbardziej znany przedstawiciel rodzaju. Sądzi się, że jej pierwotną ojczyzną są liściaste lasy mieszane wschodniej Ameryki Północnej, choć nigdy tam nie stwierdzono jej występowania. Od ponad stu lat naturalizowana w północno-wschodniej Europie, uznana za samodzielny gatunek przez F.G. Schroedera w 1968 choć równocześnie wysuwane są opinie, jakoby powstała w Europie z gatunków amerykańskich już tam uprawianych. W uprawie często opisywana jako A. canadensis.

W korzystnych warunkach siedliskowych osiąga wysokość 5-6 m, sporadycznie nawet do 10 m i tworzy wysokie krzewy lub wielopniowe małe drzewa. Luźna, szeroka, wzniesiona korona może z wiekiem osiągnąć szerokość 5-8 m. Charakteryzuje się miedziano przebarwionymi młodymi pędami oraz białymi kwiatami w kwietniu, zebranymi w proste lub zwisające luźne grona. Liście, szczególnie na młodych przyrostach jedwabiście owłosione, jesienią przebarwiają się na żółto-czerwono do jasnoczerwonego.

Owoce z początku czerwone w miarę dojrzewania fioletowo czerwone do ciemnopurpurowych, pokryte woskowym nalotem, średnicy ok. 10 mm, słodkie i soczyste. Dojrzewają od końca czerwca do lipca.

Ten zwarty, dobrze zimujący krzew sadzony jest nie tylko jako soliter w ogrodach ale nawet stosowany jako element zieleni miejskiej i do upraw pojemnikowych. Na glebach o dużej zawartości wapnia a nadto suchych często występuje chloroza i zahamowanie wzrostu.